Sazan Yetiştiriciliği

Sazan (Cyprinus carpio) Yetiştiriciliği

 

            Arş. Gör. Muhammet Hayati KAYHAN       Yrd. Doç. Dr. Mehmet Rüştü ÖZEN

 

Sazan dünyada en çok üretilen ve yetiştiricilikte alabalıktan sonra dünyada en geniş dağılım alanına sahip tatlı su türüdür. Ilıman bölgelerde sıcak sularda yaşasa da sıcaklığın 1 °C'ye düştüğü sularda bile yaşamını devam ettirebilmektedir. 4-30 °C sıcaklık aralığına kolaylıkla adapte olabilen sazanın en iyi geliştiği sıcaklık 24-26 °C dir.

Yüksek adaptasyon yeteneği, yetiştiricilik şartlarına kolay uyumunun yanında sazanı yetiştiricilikte bu kadar öne çıkaran özelliği beslenme alışkanlığıdır. Etçil-otçul beslenen sazanlar bitkisel proteinleri hayvansal proteinlere çevirerek insan beslenmesinde önemli bir dönüşüm sağlamaktadır.

Türkiye sahip olduğu coğrafik konum ve sıcak su kaynakları ile sazan yetiştiriciliğinde birçok Avrupa ülkesine göre daha avantajlıdır. Sazanlar Avrupa da ki soğuk iklim nedeniyle 3 senenin sonunda 1 kg ağırlığa ulaşmasına karşın ülkemizde aynı sürede 2,5 kg a kadar büyüyebilmektedir. Fakat ülkemizde sazan yetiştiriciliği gerek insanların sazanı tüketme alışkanlıklarının olmaması gerek avcılık yoluyla olan üretimin ihtiyacı karşılaması yüzünden gelişememiştir. Devlet ve üniversiteler bünyesinde tam kontrollü olarak başarılı şekilde sazan üretim olsa da özel iştirakler sazana gerekli ilgiyi göstermemişlerdir. Bu yüzden yetiştiricilik yoluyla üretim miktarımız yıllardır aynı düzeyde kalmıştır.

 

 

 Yumurtadan Pazara Sazan Yetiştiriciliği

MÖ 1600’ lü yıllardan beri sazan yetiştiriciliği çalışmaları yapılmaktadır. Önceleri sadece doğadan toplanan yavruların büyütülmesine dayanan sazan yetiştiriciliği günümüzde tamamen insan kontrolünün altına girmiştir. Sazan yetiştiriciliğinde 3 farklı yöntem kullanılmaktadır :

 

1. Kontrolsüz Üretim

Bu üretim tekniğinde balıklar 3-5 adet/dönüm oranında havuzlara stoklanırlar. Yavruların elde edilmesi tamamen balıkların doğal üreme başarısına bağlı olup hormon uygulaması yoktur. Anaçların üremesinden sonra yumurtadan çıkan yavrular kıyıya gelirler ve suyun üstünde toplanırlar. Yavrular kepçelerle toplanarak yetiştirilecekleri havuzlara aktarılırlar. Kontrolsüz üretimde yavruların toplanmasına kadar havuzlara hiçbir şekilde dışarıdan müdahale olmadığından ve yumurta ve yavrular büyük bireylerle aynı havuzda olduğundan kayıplar oldukça fazladır.

              

Akdeniz Araştırma Enstitüsü Kepez Biriminde bulunan sazan havuzları

 

2. Yarı Kontrollü Üretim

Yarı kontrollü üretimde yavru çıkışı kısmen kontrol altındadır. Bir defaya mahsus şekilde anaçlara hormon uygulaması yapılır. 2 farklı yöntemle yumurta elde  edilmektedir ;

2.1. Özel Yumurtlama Havuzlarında Üretim

Üreme zamanında anaçlar özel olarak dizayn edilmiş havuzlara alınırlar. Anaçlar yumurtalarını havuzlardaki bitkilere yapıştırdıktan sonra havuzdan çıkartılırlar. Larvalar yumurtadan çıktığında toplanarak büyütme havuzlarına aktarılırlar.

2.2. Yavru Kollektörleri ile Üretim

Bu üretim tekniğinde anaçların ayrı havuzlara alınmasına gerek yoktur. Üreme zamanında anaçların bulunduğu havuzlara yavru kollektörleri yerleştirilir. Doğal yumurtlama ortamının taklit edildiği bu araçlara anaçlar yumurtalarına yapıştırır. Daha sonra bu kollektörler anaç havuzlarından büyütülecekleri havuzlara yerleştirilirler. Zamanla yumurtadan çıkan yavrular beslenmeye alınarak üretime başlanır.

Kakaban ve Hapalarda Yavru Üretimi

 

3. Tam Kontrollü Üretim

Üretim boyunca insan kontrolü söz konusudur. Üreme döneminden önce anaçlara 2 defa hormon uygulaması yapılır. Tam olgunlaşma sağlanınca dişiler bir kaba sağılırlar .  Daha sonra erkek birey bu yumurtaların üzerine sağılarak döllenme gerçekleştirilir. Dölleme işleminden sonra yumurtalar sırayla dölleme sıvısı ve tannik asit çözeltisi ile muamele edildikten sonra zuger şişelerine alınarak inkübe edilirler. 60-70 gün / derece’ lik zaman sonunda yumurtadan çıkan yavrular toplanarak planktonca zengin toprak havuzlara konularak hasat zamanına kadar beslenirler.

                            Dişi Balıktan Sağılarak Yumurta Alınması                        Yumurtaların Spermle Döllenmesi

                                                       Döllenmiş Yumurtaların İnkübe Edildiği Zuger Şişeleri

Besleme ve Bakım

Sazan yetiştiriciliğinde besleme ile havuz arasında çok sıkı bağ bulunmaktadır. Sazan yavrularının ilk besinini havuzlarda üreyen zooplanktonlar ve fitoplanktonlar oluşturur. Yumurtadan çıkan yavruların yaşama yüzdeleri ve büyüme performansını havuzda bulunan bu mikroorganizmaların düzeyi belirlemektedir. İşte bu düzeyi sağlayan havuzun doğal verimliliğidir. Doğal verimlilik için havuzlar hasattan sonra bir sonraki üretim için hazırlanır.

 

Havuzların Hazırlanması

Hasattan sonra  su tamamen boşaltılıp havuzların kuruması sağlanır. Üretim sezonu boyunca oluşan su bitkileri ve zararlı canlılar yok edilmiş olur. Kuruya alınan havuza hastalık etkeni olabilecek organizmaların yok edilmesi amacıyla sönmemiş kireç dökülerek dezenfekte edilir. Dezenfeksiyon işleminden sonra havuz tabanı sürülerek toprak havalandırılır. Kireçleme işleminde havuz suyu az miktarda açılır ve topraktaki fazla kirecin atılması sağlanır. Bütün bu işlemlerden sonra balıklar havuzlara yerleştirilmeden 2 hafta önce havuz tabanı gübrelenir. Gübre içerisindeki mineral maddeler fitoplankton üremesini teşvik eder . Fitoplankton ile beslenen zooplanktonlarında havuzda çoğalmasıyla havuzun doğal üretkenliği sağlanmış olur.

Sazan yetiştiriciliği beslenme açısından ekstansif, yarın entansif ve entansif yetiştiricilik olarak 3 e ayrılmaktadır. Ekstansif yetiştiricilik sadece  havuzun doğal verimliliğinden kaynaklanan beslenmeye dayanmaktadır. Yarı entansif yetiştiricilikte ise doğal yemlerin yanında balıklara tamamlayıcı yemler verilir. Entansif yetiştiricilikte ise yüksek stoklama yapılmasından dolayı tüm bu yemlerin yanında karma pelet yemler kullanılarak yoğun şekilde besleme yapılır. Sazanlar için kullanılan yemleri açıklamak gerekirse;

Doğal Yemler: Rotifer, Solucan, Kurtçuk, Yumuşakçalar, Crustacealar, Sinekler, Su böcekleri

Tamamlayıcı Yemler: Meyve, Sebze, Mutfak artıkları, Patetes, Baklagil, Mısır, Arpa, Buğday, Pirinç, Yulaf, Değirmencilik kalıntıları

Karma yemler: Karma yemler fabrikasyon olarak üretilen içerisinde balığın gelişimini sağlayan  besinlerin belirli oranlarda bulunduğu yemlerdir. Sazan yemlerinde %40 protein, %3 yağ ve en fazla %30 oranında karbonhidrat olması gerekmektedir.

 

Neden Sazan Yetiştiriciliği?

Dünyadaki yetiştiricilik kaynaklı üretiminin giderek artmasına karşın yemin  ana bileşeni olan balık ununu sağlayan avcılık yoluyla üretimin sabit kalması nedeniyle sektörde balık yemi sıkıntısı yaşanmaktadır. Özellikle alabalık ve somon gibi karnivor balıkların rasyonlarında yüksek oranda balık ununa gereksinim duyulduğundan balık unu açığı daha da artmaktadır.

Bu sorunlar  sazan yetiştiriciliğini daha da önemli hale gelmektedir. Sazanlar karnivor balıklar kadar yüksek oranda proteine ihtiyaç göstermeyip  hayvansal protein üretiminde bitkisel kaynakları kullandığından  balık ununa olan ihtiyacı en aza indirmektedir. Böylece hem yetiştiricilik masrafları oldukça düşmüş olur hem de kullanılmayan artık besin maddeleri kullanıma kazandırılmış olur. Ayrıca bu konuda yapılacak polikültür çalışmalarına da son derece uyum göstermektedir. 

Türkiye sazan yetiştiriciliği konusunda balıklandırma çalışmaları amacından sıyrılıp endüstriyel üretime geçmelidir. Avantajlı iklimsel özelliklerimizi kullanarak sularımızda doğal olarak yaşayabilen sazanın yetiştiriciliğinde söz sahibi olmamız hiçte zor değildir.

 

KAYNAKLAR:

TİMUR, M.  2011.  Sazan Balığı Üretim Tekniği.  İstanbul Üniversitesi Basım ve Yayınevi Müdürlüğü.  ISBN 978-975-404-892-6.  İstanbul.  235 s.

ALPBAZ, A.G.  1984.  Su Ürünleri Yetiştiriciliği(Genel Bilgiler ve Sazan Balığı Üretimi).  Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayınlar No : 398.  Ege Üni. Matb. Bornova-İzmir.  270s.

ALPBAZ, A.,  HOŞSUCU, H.  1983.  Tarla Balıkçılığı ve Pratik Sazan Üretimi.  Ege Üni. Su Ürünleri Y.O. Yay. No: 1.  İzmir. 38s.

ALPBAZ, A.  2005.  Su Ürünleri Yetiştiriciliği.  Alp Yayınları.  İzmir.  ISBN 975-97056-1-3.

ÇAĞILTAY, F.  2007. İç Su Balıkları Yetiştiriciliği. Nobel Yay. Dağt. Ltd. Şti.  ISBN 978-605-395-011-0.  .  Ankara.  266s.